Obejmuje ono okres od 1086 do 1945 roku.
Jest to zbiór wypisów z dziejów miasta wybrany i opracowany przez pana Jana Chrzanowskiego, który w szesnastu odcinkach był publikowany od kwietnia do czerwca 1983 roku w tygodniku „Życia Pabianic”.
Zbiór ów zaczerpnąłem dzięki uprzejmości Muzeum Miasta Pabianic wykonując serię fotografii artykułów prasowych. Początkowo myślałem o publikacji samych zdjęć, ale było by to trochę mało estetyczne, zwłaszcza, że część z nich była wykonywana przy świetle zastanym, skąd było tam różne światło, dzienne, lampowe a nawet błyskowe również. Dlatego postanowiłem to przeredagować do pliku tekstowego, tym bardziej, że w niektórych artykułach pojawiały się uzupełnienia wcześniejszych wydarzeń, co powodowało pewien nieład w chronologii.
Zastrzegam pewien dysonans poznawczy dla czytelników nie oswojonych z rzeczywistością PRL-u. Opracowanie okresu drugiej wojny ma silne akcentowanie roli ustroju komunistycznego na narrację i nie można tu tego usunąć, choć przez wzgląd na właśnie czas powstania tego zestawienia.
Tyle tytułem wstępu. Dziękuję.
Oddajmy głos autorowi.
• 1086 — Władysław Herman za namową żony Judyty Czeskiej przekazuje kasztelanię chłopską (obecnie Pabianice z okolicami) kapitule krakowskiej.
• 1189 — Kazimierz Sprawiedliwy zwraca kapitule krakowskiej kasztelanię chłopską zajętą uprzednio przez niego dla poprawy jej stanu gospodarczego.
• 1189 — Kazimierz Sprawiedliwy stwierdza, że otrzymał od kapituły krakowskiej dożywotnio prawo polowania oraz część danin i powinności w Chropach (Pabianicach) i Kalnie.
• 1220 — Papież Honoriusz III wyznacza komisję dla rozpatrzenia sporu kanoników krakowskich z ich prepozytem o dochody z kasztelanii chropskiej.
• 1251 — Kazimierz książę łęczycki i kujawski zwraca biskupom i kościołowi krakowskiemu wieś Czyżemin i zwalnia ludność Opola Chropskiego od różnych ciężarów publicznych.
• 1286 — Leszek Czarny książę sieradzki, zatwierdza dokument Kazimierza z 1257 r.
• 1297 — Władysław Łokietek zezwolił przenieść Piątkowiszcze (dziś Piątkowisko) na prawo niemieckie w charakterze wsi lub miasta albo też lokować w obrębie okręgu wiejskiego Piątkowiszcze inną wieś lub miasto na tym prawie. Ponieważ Piątkowisko nigdy nie skorzystało z tego przywileju, a Pabianice w początkach XIV w były już miastem, mimo że dokument lokacyjny zaginął, powszechnie uważa się, że Pabianice skorzystały z dokumentu Władysława Łokietka i uzyskały miejskie prawa. Przez wielu historyków rok 1297 uważany jest więc za datę założenia miasta.
• W wiekach XII–XVIII, poza zamkiem i oficyną w rynku, w naszym mieście nie było żadnego kamiennego domu.
• 1354 — Kościół parafialny w Pabianicach ufundowany został przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława, który wyposażył go w dziesięcinę ze wsi Kociszewa nad Grabią (nota jest, późniejsza, i pochodzi z XV wieku).
• 1354 — Konsekracja przez arcybiskupa Jarosława kościoła parafialnego na Starym Mieście w Pabianicach.
• 1366 — W Łasku istniał już kościół parafialny.
• 1378 — Pierwsza wzmianka o Rzgowie.
• 1386 — Po raz pierwszy wspomina się o Górce Pabianickiej, zwanej wtedy — Górką Wielką.
• 1387 — Łódź otrzymała prawo niemieckie.
• 1388 — Kazimirz procurator de Pabyanice procesuje się z plebanem z Piątku o zagrabione świnie (po raz pierwszy w tym dokumencie użyto nazwy Pabianice).
• 1389 — Pierwsza wzmianka o wsi Bychlew
• 1398 — Kazimirus procurator de Pabyanice pozywa Macieja z Mianowa o gwałt.
• 13 czerwca 1459 r. za przyzwoleniem króla Kazimierza Jagiellończyka, Stanisław Śmieszek z Pabianic sprzedaje swoją Małą Górkę (dzisiejsza „Zielona Górka”) Andrzejowi z Pabianic, w zamian za 80 grzywien z powodu okupu w ciągu lat czterech.
• Jan Długosz, słynny autor „Historii Polski” wychowawca dzieci królewskich, kanonik krakowski, w „Liber beneficiorum” (na podstawie inspekcji dóbr klucza pabianickiego, którą przeprowadził z ramienia kapituły krakowskiej w 1466 roku) pozostawił dokładny opis włości. Obszernie o Pabianicach pisał w latach 1466–1470. Z jego zapisków wiemy, że zamek pabianicki był ośrodkiem kasztelanii zwanej Chropy, którą Władysław Herman i jego żona Judyta, nadali po wieczne czasy kapitule krakowskiej. Działo się to w roku 1086. Pabianice leżały na obszarze lesistym, w którym — wedle Długosza — więcej przebywało dzikich zwierząt niż ludzi i częściej legowiska zwierzęce można było spotkać niż uprawne zagony. Za czasów kronikarza Pabianice były miastem nie ludnym i mało nawiedzanym. Mogły one jednak pochwalić się odwiedzinami królowej Jadwigi, która jak twierdzi miejscowa tradycja, przebywała w zamku tutejszym podczas obrad sejmowych, toczących się w Sieradzu.
• Kanonik Bernard Liboński będąc w latach 1496–1499 tenutariuszem w Pabianicach, otoczył mocnym wałem nie tylko dwór, lecz i zasobną wieżę, a nadto przy bramie wjazdowej zbudował występ obronny, czyli Samborzę, zaś w pobliżu tuż przy moście za Dobrzynką wystawił piękną basztę.
• Jeszcze w 1519 roku mistrzowie cechowi wyrażali potrzebę założenia w Pabianicach cegielni, by corocznie wypalano po kilka tysięcy cegieł, jak to czyni mówi w Miłowie (w powiecie piotrkowskim), aby w ten sposób niewielkim nakładem można było wystawić kamienicę murowaną.
• W założonej około 1531 roku cegielni za kościołem św. Anny (dziś nie istniejącym, znajdującym się w okolicy dzisiejszych ulic: Grobelnej i Kilińskiego) wyrabiano cegłę na budowanie wieży murowanej na obszarze dworskim. Rewizja dokonana przez przedstawicieli kapituły w 1542 roku znalazła na miejscu 70 000 wypalonych cegieł. Nie ma jednak śladu w aktach o wybudowaniu nowej wieży murowanej po wielkim pożarze miasta w 1532 roku, w czasie którego stara wieża dworska ocalała.
• Wydany został dokument o uposażeniu kościoła (wymienia on wyraźnie, pabianickiego)
• Pierwsza wzmianka o istniejącej szkole obok kościoła i cmentarza.
• W akcie wyposażenia kościoła w Pabianicach wzmiankowano że we wsi Dobroń dziesięcina ze wszystkich ról folwarcznych oraz nowych zwanych Hechło należy do kościoła pabianickiego.
• Pierwsza wzmianka o wsiach: Dłutowie, Gadce, Jutrzkowicach, Karniszewicach, Łaskowicach, Retkini, Rypułowicach, Szynkielewie zwanym wówczas — Górką Małą, Woli Zaradzyńskiej zwanej początkowo Wolą Rypułtowską, Kuźnicy Chocianowickiej, zwanej później Rudą lub Rudą Pabianicką (dziś Ruda Łódzka – to w czasie publikacji w ŻP czyli w 1983 r.), o wsi Róża (która w XV wieku opustoszała i ponownie pojawiła się dopiero w 1608 roku) oraz Hucie Dłutowskiej (odbudowanej w 1531 r.).
• W 1534 roku poborcą na włościach pabianickich oraz pisarzem prewentowym był ksiądz Mateusz, pleban dłutowski. Ściągnął on w sposób bezwzględny z ludności czynsze i daniny, czym zasłużył się kapitule krakowskiej, za co ta nie szczędziła mu nagród pieniężnych. Przedłużając w 1542 roku administrację włości notariuszowi Mikołajowi Miłkowskiemu, kapituła poleca aby ks. Mateusza zachować na stanowisku poborcy. Stanowisko proboszcza obiecuje mu kapituła po 10-letniej pracy. Ludność jednak bardzo narzekała na bezwzględnego poborcę i zanosiła skargi do władz. Dlatego też w 1548 roku, bawiący w Pabianicach arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Dzieszkowski, każe ks. Mateusza pojmać, skrępować i odstawić do więzienia arcybiskupiego w Uniejowie. Za uwięzionym poborcą wstawiła się kapituła krakowska. Ks. Mateusz został zwolniony, lecz „na własną prośbę” — zwolniony także z obowiązku poborcy podatków. Za 15 lat wiernej służby kapituła wynagradza ks. Mateusza, przydając mu dziesięciny z „nowin dłutowskich” do uposażenia plebana oraz dając na przeciąg jednego roku dzień tygodniowej robocizny ze wsi Wólka dla wykarczowania jego własnych gruntów.
• Jedna z największych klęsk dotknęła nasze miasto w 1532 roku za tenutariusza Samuela Maciejewskiego. Było to w sam dzień św. Mateusza, kiedy wielu ludzi zjechało do Pabianic na jarmark. Ogień wybuchł na dworze kapituły z przegrzanego pieca świetlicy, tuż przy bramie dworu. Na pomoc rzuciła się nie tylko czeladź dworska i mieszkańcy miasta, lecz i obcy ludzie. Silny wiatr jednakże uniemożliwił wszelki ratunek. Powstał lament wielki i niebywałe zamieszanie. Kto mógł – ratował swój dobytek. Niebawem ludzie wycieńczeni „nie wiedząc, które węgła wpierw bronić”, porzucili wszystko i ratowali tylko życie. Pastwą ognia padło całe miasto wraz z kościołem parafialnym i plebanią. Tylko część zabudowań dworskich ocalała.
• 1550 — Założono wieś Łaziska, a niedługo potem Brójce.
• Zapadła więc w 1550 r. uchwała kapituły krakowskiej „aby we dworze pabianickim zbudowano przyzwoitą kamienicę z kilku komnatami odpowiednio umeblowanymi na pobyt dwu lub trzech kanoników delegowanych do załatwienia różnych spraw na miejscu”.
• 1551 — W Pabianicach pracowało 2 kołodziei, 3 piekarzy, 3 rzeźników, 10 szewców, 10 szkudlarzy (zajmowali się wyrobem gontów), 1 ślusarz i inni rzemieślnicy, których łączna liczba wynosiła 36.
• 1554 — W mieście pracowało 3 olejarzy, 11 piekarzy, 4 rzeźników i innych rzemieślników liczących ogółem 46 osób, którzy w poprzednim roku otrzymali statut cechowy zatwierdzony przez króla Zygmunta Augusta.
• 1554 — Jest w mieście Pabianicach 98 domów, w tym czasie Rzgów ma 172 domy.
• 1554 — Lustracja miasta przez kapitułę krakowską wykazała 98 placów budowlanych.
• 1565 — Zapadła uchwała kapituły krakowskiej, aby nauczyciel szkoły w Pabianicach posiadał stopień bakałarza. Wyznaczono mu pensję w wysokości 10 grzywien rocznie. (Tu małe wyjaśnienie: Grzywna jako pieniądz i wartość (obrachunkowa)
Jako jednostka płatnicza i obrachunkowa grzywna nie była pojedynczą monetą, ale równowartością określenia określonej liczby monet obiegowych (głównie groszy). W XVI wieku jedna grzywna krakowska dzieliła się zazwyczaj na 48 groszy.
Skoro nauczyciel w Pabianicach miał zarabiać 10 grzywien rocznie, oznaczało to roczną pensję rzędu 480 groszy. Dla wyobrażenia ówczesnej siły nabywczej: za 10 grzywien rocznie bakałarz mógł skromnie przeżyć, choć kokosów wielkich z tego nie miał – dobrze opłacany urzędnik czy rzemieślnik w tamtych czasach zarabiał znacznie więcej, ale wiejscy lub małomiasteczkowi bakałarze często dorabiali na boku m.in. prowadzeniem parafialnego śpiewu czy pomaganiem w kościele.)
• 1565 – 1571 — Buduje się zamek pabianicki, który przetrwał do dziś.
• 1561 — W Łodzi znajduje się 71 domów.
• 1568 — Buduje się pierwszy dom na Nowym Mieście.
• 1570 — Powołuje się dla obrony zamku pabianickiego załogę złożoną z 10 zaciężnych żołnierzy.
• W 1571 roku na fosy dla fortyfikacji dzisiejszego zamku odebrano sąsiedni plac, należący do proboszcza pabianickiego, dając w zamian place w dwóch innych miejscach w Pabianicach: jeden przy łaźni miejskiej, drugi przy istniejącym wtedy kościele szpitalnym św. Leonarda, później pod wezwaniem św. Krzyża.
• Kanonik Krakowski, Stanisław Dąbrowski, który był regensem włości i jednym z wystawców zamku pabianickiego, zmarł dnia 3 stycznia 1575 r. w wieku 73 lat. Inicjały jego imienia i nazwiska znajdują się nad oknami na pierwszym piętrze zewnętrznej południowej ściany zamku.
• 1572 — Kapituła krakowska przekazuje zamkowi pabianickiemu 6 armatek oraz uzbrojenie dla 30 osób.
• W 1575 r. kapituła poleca administratorowi dóbr pabianickich Dębskiemu „aby nie cierpiał skandali i ohydy” spowodowane przez nierządnice i stosował ciężkie kary, a mianowicie karę cielesną (wobec kobiet i mężczyzn).
• W 1575 roku, jak donosi do kapituły poborca włości pabianickich, ks. Jakub Jagielski, pospolite ruszenie ziemi sieradzkiej obrało sobie dobra pabianickie na leże. Rozlokowawszy się po miastach, wsiach i folwarkach samowolnie wymuszało żywność i „zaspokojenie innych potrzeb”. Dobra pabianickie w okresie swego największego rozkwitu w XVI wieku obejmowały obszar 350 km. kw., a w nim 2 miasta: Pabianice i Rzgów oraz 48 wsi. Były to największe z dóbr kapituły krakowskiej, rozsianych po całej Polsce.
• 1575 — Konstytucja kapitulna nakazuje mieszkańcom Pabianic pod groźbą kar pieniężnych uczestnictwo w mszach w niedzielę i święta.
• Ziarno z włości pabianickich dowożono wozami do Włocławka, a stamtąd Wisłą do Gdańska. Dla potanienia kosztów transportu kapituła postanowiła mieć własne statki. W tym celu w 1577 roku nabyto od starosty wieluńskiego szkutę „prawie nową jeszcze nie używaną”. Kapituła uchwaliła także, aby zakupić drugą szkutę dla zboża pabianickiego od Piotra Falikowskiego, włodarza biskupa krakowskiego za cenę wyżej 75 złotych. Po upływie 11 lat mniejszy z tych statków całkiem się zrujnował i rozpadł. W kilka lat później drugi statek tak był zniszczony, że nie nadawał się do transportu.
• W 1579 roku kapituła krakowska jako właściciel dóbr pabianickich, zarzuca zarządcy pabianickiemu niedbałe prowadzenie interesów. W tej sytuacji kapituła znosi urząd podstarościego jako zbyteczny, a obowiązki jego przerzuca na „męża statecznego, pilnego i w sprawach gospodarczych doświadczonego”. Był nim poborca podatkowy.
• 1580 — Pojawia się w mieście pierwszy chirurg imieniem Krzysztof, któremu kapituła krakowska sprzedała za 12 grzywien łaźnię, ustanawiając jednocześnie także opłatę za czynności chirurgiczne, balwierskie i korzystanie z łaźni.
• W 1580 roku kapituła krakowska nakazała sporządzić księgę, do której wpisane były wszystkie przywileje i akta graniczne włości pabianickich. Księga ta została założona do użytku poborcy podatkowego i pozostawała stale na zamku w Pabianicach.
• Jak ważny był handel dla kapituły krakowskiej świadczy fakt, że w skarbcu tej kapituły w Krakowie przechowywany był wzór miary sypkiej korca, opatrzony znakiem herbu kapitulnego — trzema koronami, wykonany w 1583 roku na wzór korca przechowywanego w dawnym ratuszu pabianickim.
• 1581 — Stanisław Łatkowski z Pabianic wystarał się u króla Stefana Batorego potwierdzenie szlachectwa.
• 1583 — Nauczyciel miejscowej szkoły pobierał osobno 1 grzywnę rocznie mając obowiązek dopilnowania, aby antyfona wotywna w kościele była odprawiana. Dwór kapituły w Pabianicach ma obowiązek dostarczania żywności bakałarzowi szkoły.
• W 1582 r. pabianiczanin Wojciech Wissa, student Akademii Krakowskiej, zabity został w Krakowie w szkole św. Jana — podczas snu — dwoma strzałami z rusznicy. Był to prawdopodobnie rachunek o dziewczynę. Za swój czyn zabójca został zasądzony na okup 30 grzywien. Połowę tej sumy kapituła wypłaciła w Pabianicach siostrom zabitego „na posąg”, połowę zaś zabrała dla siebie. Jednocześnie kapituła postanowiła, że gdyby kto usiłował sprawę zasądzoną wznowić, podpaść ma karze jednej kopy groszy.
• W 1583 roku burmistrz miasta Rzgowa, Benedykt Cichoń, skazany został przez administratora włości pabianickich na 10 grzywien kary za to, że księgi prowadził nie w porządku i od 3 lat nie chciał przyjąć sobie pisarza, ku wielkiej szkodzie obywateli.
• W 1583 roku tenutariusz włości pabianickich, Paweł Dębski, doniósł kapitule krakowskiej, że sporządził korzec gdański do mierzenia ziarna wywożonego z Pabianic do Gdańska, ponieważ „z różnicy objętości miar wynikały szkody dla producenta, tj. dla kapituły”… Łaszt, czyli 60 korcy miary pabianickiej równe się bowiem 80 korcom miary gdańskiej. (dopisek ode mnie: Dawny korzec polski to objętość wynosząca w przybliżeniu od 120 do 128 litrów (często przyjmowano ok. 121–125 litrów).)
• 1583–1588 — Buduje się kościół parafialny św. Mateusza, istniejący do dziś.
• W 1586 r. pewien młynarz oskarżony w Pabianicach o cudzołóstwo, skazany został na pokutę publiczną w kunie (dybach żelaznych) przed kościołem Mateusza — przez 4 tygodnie w każdą niedzielę i dni świąteczne. Po odcierpieniu tej kary musiał wybudować w przytułku miejskim dwie komory własnym kosztem.
• 1593 — Założono wieś Dębisko koło Mogilna, która jednak zaginęła.
• Ksiądz Stanisław Zając, znany proboszcz kaplicy królewskiej na Wawelu, rodem z Pabianic, uwiecznił swą pamięć o rodzinnym mieście dwukrotną ofiarą: sto złotych polskich w 1599 r. i 200 złotych w roku 1600 na utrzymanie wikariuszy w kościele pabianickim. Kapituła przyjmując z uznaniem ofiary, zabezpieczyła czynsz od obu sum na włości pabianickiej.
• 1600 — Konstytucja kapituły krakowskiej nakazała mieszkańcom Pabianic pod groźbą kar pieniężnych uczestnictwo w mszach w niedziele i święta.
• 1602 — 11 października kapituła określiła granice miasta, które od XIX wieku nie uległy zasadniczym zmianom.
• 1604 — W mieście były 163 domy, Rzgów w tym czasie miał 247 domów.
• 1606 — W Pabianicach pracowało 89 rzemieślników, w tym 2 bednarzy, 5 garncarzy, 8 kołodziejów, 10 kowali, 3 krawców, 4 kuśnierzy, 2 olejarzy, 6 piekarzy, 6 płócienników, 4 rzeźników, 8 sukienników, 19 szewców.
• 1606 — Wizytacja kapituły krakowskiej wykazała w mieście 163 place budowlane.
• 1606 — W mieście wybuchła zaraza, która wyrządziła wiele szkód ludziom.
• 1606 — Po śmierci ks. Mateusza z Pabianic, plebana w Górce (obecnie Zielona Górka) kapituła poleca na jego następcę czcigodnego Jana Karwowskiego, bakałarza diecezji płockiej, rektora szkoły w Pabianicach.
• 1613 — Umiera Anna Sułowska, córka tenutariusza dóbr pabianickich, której życie opisano na tablicy istniejącej do dziś w kościele na Starym Mieście.
• 1624 — Kapituła krakowska nadaje kościołowi parafialnemu grunta wójtowskie.
• 1626 — Z testamentu mieszczanina Mateusza Ćwikły wynika, że w mieście była szkoła.
• 1630 — Rektorem pabianickiej szkoły był Jakub z Lutomierska, doktor fizyki.
• 1639 — Pożar niszczy dużą część miasta.
• 1640 — Miejscowym cyrulikiem, tj. felczerem, był Paweł. (A propos felczera: Słowo to wywodzi się z języka niemieckiego (jako Feldscherer lub Feldscher), a jego korzenie sięgają XVI wieku – pierwsze udokumentowane użycie tego terminu w Niemczech pojawia się około 1516–1520 roku (m.in. w pismach i przekazach z czasów najemnych wojsk landsknechtów).)
• 1645 — Wizytacja kapituły wykazała, że dobra pabianickie obejmowały: Pabianice i Rzgów oraz 48 wsi osadzonych na 452 łanach. (ode mnie: obszar około 8 100 hektarów samej ziemi uprawnej (nie licząc lasów czy nieużytków).)
• W tymże roku wydano zarządzenie zabraniające władzom miejskim przyjmowania chłopów okolicznych na stałe do miasta bez zgody kapituły krakowskiej.
• 1655 — Spłonęła szkoła w mieście.
• 1651 — 1671 — Kapituła 5-krotnie wymieniła karę śmierci na potrójną (czyli na chłostę, grzywnę i pokutę w kościele) lub wyświęcenie z miasta.
• 1661 — Miasto Pabianice i dobra kapituły zostały napadnięte i złupione przez żołnierzy z chorągwi Eustachego Tyszkiewicza.
• 1665 — Miasto i sąsiednie wsi zostały złupione przez regiment dragonów księcia Radziwiłła.
• 1676 — Rektorem szkoły jest Andrzej Maśliński.
• 1677 — Pabianice po wojnach szwedzkich miały zaledwie 81 domów zamieszkanych przez 90 mieszkańców. Każdy szewc pabianicki zobowiązany był oddać do dworu 15 par nowych butów i 15 par wyreperowanych.
• W latach 1685–1700 w Pabianicach przeciętna ilość domów wynosiła 80, a liczba mieszkańców 688, nie licząc rodzin oficjalistów administracyjnych, służby kościelnej i czeladzi dworskiej.
• 1686 — Produkcją piwa i gorzałki zajmowało się w mieście 46 mieszczan pabianickich.
• 1693 — Ludność miasta stanowiło 550 mieszkańców.
• 1703 — Szwedzi ściągnęli z miasta ogromną dystrybucję pieniężną i skonfiskowali duże zapasy zboża. Wojska saskie spaliły w mieście wiele domów.
• 1706 — Zaraza spustoszyła miasto. Ludność uciekła do brogów (stogów) miejskich, do okolicznych lasów.
• 1710 — W mieście i pobliskich wsiach wybuchła zaraza, która trwała 2 lata i pochłonęła wiele ofiar.
• 1713 — oskarżono w naszym mieście „lekarkę” o zadawanie suchot mieszczce Wojciechowej Taterewiczowej.
• Nie doczekali się sprawiedliwości w sądzie pabianickim chłopi ze wsi Dobroń, bracia Piotr i Jan Grzelikowie, na których domostwo najechał właściciel wsi Zalesie, szlachcic Kazimierz Sypowski wraz z innymi szlachcicami: Celuszyńskim i Pabskim w dniu 13 czerwca 1711 roku. Jako przyczynę najazdu podano nie zapłacone przez chłopa świadczenia. Żonę Piotra Grzelika i jego młodszego brata Jana „związali w opak we dwóch miejscach pod pachą i tak prowadzili do wsi Zalesie przy koniach, jak mogli konie skoczyć”. Z gospodarstwa zabrano parę wołów, ostatnią krowę i suknie, w której było 5 złotych polskich.
• 1722 — Powtórzono zarządzenie kapituły o nieprzyjmowaniu na stałe do miasta okolicznych chłopów.
• 1726 — Mieszczanie są zobowiązani do całorocznego bezpłatnego wyprawiania na słód 100 korcy jęczmienia dworskiego.
• 1734 — Po poparciu przez szlachtę sieradzką kandydatury Stanisława Leszczyńskiego na króla, interwencyjne wojska carskie wkroczyły do województwa sieradzkiego (w którym znajdowały się Pabianice) i nieomal zupełnie zniszczyły miasto.
• 1737 — Było wówczas w mieście zaledwie 41 domów, a liczba mieszkańców spadła do 320 osób.
• 1750 — Wydano mapę przedstawiającą pełne rozmieszczenie lasów w dobrach pabianickich. Jest to najstarszy dokument kartograficzny tych dóbr. Mieszczanie nie posyłający dzieci do szkoły musieli płacić karę 4 grzywien.
• 1760 — Spłonął częściowo kościół na Starym Mieście.
• 1779 — W miejscowej szkole uczył Adrian Chojnacki, człowiek świecki.
• 1789 — Pierwsza wzmianka o wsi Chechło.
• 1791 — W Rzgowie do szkoły chodziło 5 chłopców i 9 dziewcząt.
• 1793 — W mieście było 75 domów, w tym krytych gontem 27, słomą 48 oraz 64 stodoły. Ludności było 482 osoby. W mieście pracowało 29 rzemieślników uprawiających 14 rodzajów rzemiosł. Prusacy zajęli w II rozbiorze miasto.
• W 1592 roku, na prośbę mieszkańców Rzgowa kapituła wydała nakaz Krzysztofowi Sułowskiemu, administratorowi dóbr pabianickich, aby każdy cech rzemieślniczy w Rzgowie: „w celu odparcia mogących się przytrafić krzywd ze strony sąsiadów, posiadał dwie rusznice i dwie pary oszczepów. Podobną ilość rusznic i oszczepów ma dostarczyć tenutariusz Pabianic. Broń ta miała być przechowywana na ratuszu rzgowskim.”
• Od 1793 roku województwa: sieradzkie i łęczyckie, w skład których wchodziły dobra pabianickie, zostały wcielone do prowincji zwanej Prusami Południowymi. Wtedy to dawna sieradzka część włości pabianickiej weszła w skład kaliskiego departamentu okręgów: szadkowskiego i piotrkowskiego. Część zaś łęczycka, przyłączona została do departamentu warszawskiego, okręgu brzezińskiego. Tym sposobem utrzymały się stare, historyczne granice terytorialne. Zmiany polegały jedynie na tym, że władze centralne przeniesione zostały z Sieradza do Kalisza, a z Łęczycy do Warszawy. Ostatecznie, w roku 1797, nastąpiła sekularyzacja dóbr pabianickich, które przyjęte zostały przez rząd pruski.
• Zamek pabianicki, pobudowano jako siedzibę zarządu włości. Celom tym służył aż do sekularyzacji dóbr pabianickich, tj. do roku 1793; potem był siedzibą zarządu miasta.
• 1794 — Pabianice liczyły wtedy 482 mieszkańców, w tym 15 Żydów, którzy mieszkali tu w chwili zajęcia miasta przez wojska pruskie. Prusacy założyli w mieście pierwszą szkołę niemiecką, tzw. Trivial-Schule.
• 1796 — Do tego czasu zamek jest siedzibą administracyjną dóbr pabianickich.
• 1797 — Spłonął doszczętnie kościółek św. Krzyża przy ul. Tylnej (już nie odbudowany).
• 1805 — Otarto szkołę miejską, w której wykładało 2 nauczycieli i 1 pomocnik.
• 1808 — Ludność miasta wynosiła 844 mieszkańców, a w dwa lata później — 893 osoby.
• 1818 — Burmistrzem miasta został M. Dudde, właściciel dużego majątku i kasjer miejski.
• 1819 — Dochód miejski wyniósł 2.895 złp 15,5 gr.
• 1823 — W nocy z 16 na 17 sierpnia, wybuchł pożar, który zniszczył wszystkie domy przy Starym Rynku, spłonął także częściowo kościół na Starym Mieście. Po pożarze części miasta, dokonano regulacji Starego Miasta, wytyczono nowe ulice i powiększono Stary Rynek. Przybył tu pierwszy osadnik — tkacz z Saksonii, Daniel. Założono organizację sukienników, która przetrwała do 1841 roku.
• W czasie regulacji miasta w 1823 roku przyłączono do niego niektóre okoliczne wsie. Nie przyłączona jednak wówczas część folwarku Pabianice została oddana w dzierżawę J. Fischerowi, który w 1832 roku sprzedał ją Jakubowi Zagórskiemu, a ten z kolei sprzedał ów folwark (zwany „zagóroszczyzną”) Konstantemu Bielskiego za sumę 2100 rubli.
• 1824 — Powiększono obszar miasta o grunty majątku Widzew (121 morgów, 92 pręty), wsi Wola Zaradzyńska (9 morgów, 180 prętów), klucza leśnego Widzew (177 morgów i 55 prętów) i folwarku Młodzieniaszek. Razem przyłączono do miasta 316 morgów i 53 pręty.
• 1827 — Na skutek migracji ludności tkackiej, liczba mieszkańców Pabianic wyniosła 2.155 osób.
• Po zajęciu Pabianic i okolic w II rozbiorze, rząd pruski postanowił skolonizować te ziemie osadnikami niemieckimi. Jak wspominają akta w 1797 roku, najwięcej Niemców osiedliło się w Pabianicach i we wsi Pawlikowice. Wspomina się o osadach niemieckich w Chechle i Rydzynach. Ponadto osadnicy niemieccy założyli nowe miejscowości jak: Koenigsbach (dziś Bukowiec), Etingshausen (dziś Starowa Góra) i Hochweiler (dziś Markówka). Polskie nazwy nadane zostały tym miejscowościom rozporządzeniem Komisji Województwa Kaliskiego z dnia 3 czerwca 1820 roku.
• Terytorium nowego miasta w Pabianicach, utworzonego w roku 1823 z gruntów folwarcznych, podzielono na 202 place i 107 ogrodów, które jako wieczystą dzierżawę rozdano kolonistom z Prus, Czech i Saksonii.
• Carski generał-lejtnant, baron Keller Zakomelski: „za zasługi położone w czasie powstania”, tj. za wysiłki w zgnieceniu powstania styczniowego otrzymał w dziedziczne posiadanie wsie dawniej należące do dóbr pabianickich, a mianowicie: Kotliny, Gospodarz, Ldzań, Żytowice, Konin i Ślądkowice, ukazem carskim z dnia 17 lipca 1866 roku.
• 1830 — Istniały w Pabianicach 3 duże scentralizowane zakłady tkackie: manufaktura Bogumiła Kruschego, Jana Grunwalda, Alojzego Egera oraz drukarnia i farbiarnia Jana Milera.
• 1830 — 2 grudnia utworzono Straż Bezpieczeństwa dla utrzymania bezpieczeństwa i poparcia powstania poprzez egzekwowanie świadczeń i składek.
• 1831 — Od stycznia do sierpnia, pabianiccy i kaliscy szewcy dostarczyli dla powstańczej armii polskiej 6.117 par ciżem i 7.661 par trzewików.
• 1831 — We wrześniu armia carska zajęła Pabianice.
• 1833 — Do zamku przeniosły się władze miejskie.
• 1836 — Wśród przybyszów niemieckich znalazło się 2 nauczycieli, którzy uczyli w niemieckiej szkole.
• 1837 — Istniała w mieście szkoła początkowa dla dzieci żydowskich.
• 1840 — Przyłączono do obszaru miasta 84 morgi i 212 prętów z odpadków leśnych (obecny park Wolności i tereny na północ od ul. Karolewskiej) z przeznaczeniem na pastwiska miejskie dla fabrykantów Nowego Miasta. Niemieckie Towarzystwo Strzeleckie założyło tam swoją strzelnicę.
• 1844 — Powstała farbiarnia i drukarnia Leonarda Fesslera.
• 1844 — W zakładach tkackich Pabianic pracowało 636 robotników, 54 majstrów, 308 czeladników i 45 kupców, a 8 kupców prowadziło własne zakłady.
• 1845 — Miasto liczyło 3.528 mieszkańców.
• 1847 — Zaczął się pierwszy kryzys przemysłowy w okręgu łódzkim. W Pabianicach zwolniono z pracy 404 robotników (40 proc. ogółu zatrudnionych).
• 1852 — Towarzystwo Strzeleckie / Pabianicki Klub Sportowo-Strzelecki. W 1927 przekształcone w PKSS
• 1854 — Pabianice posiadały 23 manufaktury tkackie.
• 1858 — Przedsiębiorstwo Kruschego rozporządzało 3 zakładami mechanicznymi: przędzalnią, farbiarnią i tkalnią.
• 1860 — Miasto miało obszar 2 644 morgi i 220 prętów. Na obszarze tym znajdowało się 375 domów, z czego 319 parterowych, drewnianych.
• 1861 — Pabianice liczyły 5.356 mieszkańców.
• 1861 — Pierwsze wrzenie robotników. Naczelnik powiatu sieradzkiego wysłał do Pabianic rotę pułku piechoty dla utrzymania porządku.
• 1862 — Powstała w mieście i działała organizacja rzemieślniczo-czeladnicza, znana jako „garibaldczycy”. Władze carskie wpadły na trop organizacji aresztując jej członków.
• 1862 — Jesienią powstała organizacja spiskowa powołana na polecenie Komitetu Centralnego (czerwonych).
• 1863 — 28 stycznia powstańcy pabianiccy pod dowództwem majstra Zagórowskiego opanowali magistrat, rozbili Niemieckie Towarzystwo Strzeleckie i policję carską, a następnie udali się w lasy rossoszyckie do oddziałów powstańczych pułkownika J. Oxińskiego.
• 1863 — 1 lutego oddział powstańców łódzkich opuścił Łódź i przez Pabianice podążył w lasy rossoszyckie, jednak został częściowo rozbity pod Wronowicami.
• 1863 — W grudniu powstańcy zatrzymali na rynku pabianickim furgon pocztowy rosyjski i przejęli korespondencję rządową. W odwet władze carskie nałożyły na miasto kontrybucję.
• 1864 — Powstało Pabianickie Towarzystwo Gimnastyczne „Pabianicer Turnverein”, choć oficjalna legalizacja nastąpiła dopiero w 1900 roku.
• 1865 — W mieście było 477 domów, z tego 72 murowane. Miasto liczyło wówczas 5.927 mieszkańców, w tym 3.422 Polaków, 1.088 Żydów i 1.417 Niemców.
• 1868 — Pracowały tu 4 duże tkalnie zatrudniające 1.153 robotników i dawały roczną produkcję za 903.630 rubli.
• 1874 — Połączono kapitały Kruschego i Endera (małżeństwo Endera z córką Kruschego) i nowo powołano firmę spółkową „Krusche i Ender”.
• 1885 — Otwarto szkołę żydowską dla 110 dzieci. Nauczycielem był Polak.
• 1886 — W zmechanizowanym przemyśle pabianickim pracowało 1.354 robotników przynosząc właścicielom 2.092.000 rubli rocznego dochodu, ponadto pracowało jeszcze 1200 rocznych warsztatów chałupniczych.
• 1887 — Otwarto tu szkołę początkową dla 450 dzieci polskich.
• 1890 — 17 stycznia wybuchł pierwszy strajk robotników „Krusche i Endera” z udziałem 1.240 robotników. Strajk trwał do 22 stycznia.
• 1892 — W maju wybuchł wielki strajk robotników pabianickich dla poparcia strajku włókniarzy łódzkich („buntu łódzkiego”). Strajkiem kierował Związek Robotników Polskich.
• 1893 — Powstała tu Polska Partia Socjalistyczna.
• 1894 — Powstała Socjaldemokracja Królestwa Polskiego.
• 1898 — W październiku założono pierwszą średnią szkołę w mieście — Męską Siedmioklasową Szkołę Handlową. W rok później założono taką samą szkołę żeńską.
• 1899 — 1 stycznia założono spółkę akcyjną Pabianickich Bawełnianych Manufaktur „Krusche i Ender” z kapitałem zakładowym 3.500.000 rubli. Wartość wytwarzanych tkanin wynosiła 6.800.000 rubli rocznie.
• 1900 — Miasto liczyło 32.346 mieszkańców. Były w nim 3 szkoły początkowe polskie, 1 szkoła fabryczna niemiecka, żydowska oraz 2 średnie szkoły handlowe: męska i żeńska.
• 1900 — Włókniarze Pabianic zorganizowali wielki strajk okupacyjny.
• 1900 — Pabianice uzyskują połączenie tramwajowe z Łodzią.
• 1901 — Miasto połączono koleją z Łodzią i Kaliszem.
• 1905 — Liczba mieszkańców wynosi 34.471 osób, w tym 7.314 robotników.
• 1905 — 30 stycznia rozpoczął się w Pabianicach strajk powszechny dla poparcia rewolucji w Rosji.
• 1905 — 7 lutego wybuchł strajk młodzieży w Szkołach Handlowych Męskiej i Żeńskiej, domagającej się polskiego języka wykładowego. Strajk trwał do 7 marca i został przez młodzież wygrany. Robotnicy pabianiccy poparli młodzież. Od 1906 roku język polski stał się językiem wykładowym.
• 1905 — 21 i 22 sierpnia strajk powszechny przeciwko Dumie bułyginowskiej.
• 1905 — Na przełomie października i listopada wybuchł strajk, który trwał 25 dni. Odbyły się demonstracje robotnicze.
• 1905 — W listopadzie utworzono Komitet Obywatelski i milicję (około 100 osób), która skutecznie udaremniła groźbę pogromów.
• 1905 — W maju powstało Koło Polskiej Macierzy Szkolnej.
• 1905 — 18 października wybuchł strajk we wszystkich pabianickich szkołach. Domagano się szkoły polskiej. Robotnicy poparli strajk. Strajk młodzieży trwał do 22 listopada.
• 1905 — 28 grudnia wybuchł strajk robotników dla poparcia powstania moskiewskiego. Strajk trwał do 4 stycznia 1906 roku.
• 1906 — Po wprowadzeniu języka polskiego jako wykładowego nastąpiło połączenie obu szkół handlowych: męskiej i żeńskiej w jedną prywatną koedukacyjną Szkołę Handlową.
• 1906 — Powołanie do życia Pabianickiego Towarzystwa Cyklistów.
• 1906 — Powstaje również Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”
• 1907 — Powstał 23 sierpnia pierwszy sklep spółdzielczy tzw. Stowarzyszenie Łokciowo-Galanteryjne „Światowid”. Już w pierwszym roku działalności liczyło 202 członków.
• 1907 — Powstało Stowarzyszenie Spożywców „Społem”.
• 1908 — Powstało z inicjatywy polskiej inteligencji Pabianickie Towarzystwo Naukowe.
• 1910 — Miasto liczyło 39.000 mieszkańców.
• 1910 — Wartość produkcji włókienniczej w tym roku oceniono na 18.000.000 rubli.
• 1910 — Ukazał się pierwszy numer własnej gazety „Życie Pabianickie”. Wychodziła ona do roku 1914.
• 1913 — W mieście czynnych było 14 szkół początkowych (w tym 5 prywatnych), 3 szkoły średnie (w tym 1 żydowska) i 4 szkółki niedzielne.
• 1913 — Miasto liczyło 48.414 mieszkańców (a wraz z przedmieściem Zielona Góra 57.347), z tego było 32.696 Polaków, 9.558 Żydów, 5.918 Niemców i 242 Rosjan.
• 1914 — 20 sierpnia wojska niemieckie zajęły miasto, ale 27 zostało ono odbite przez Rosjan, ostatecznie zajęcie miasta przez Niemców nastąpiło 6 grudnia.
• 1914 — Po zajęciu miasta przez Niemców zamknięto szkołę handlową, otwarto ją w 1915 roku, ale już jako szkołę realną.
• 1915 — Reaktywowano rozwiązane początkowo przez Niemców Pabianickie Towarzystwo Naukowe.
• 1916 — Reaktywowano działalność Polskiej Macierzy Szkolnej.
• 1917 — Powstało robotnicze stowarzyszenie oświatowe „Światło”.
• 1917 — Na skutek panującego głodu mieszkańcy przenosili się na wieś; liczba pozostałych w mieście wynosiła około 30.000 osób.
• 1918 — Powstało gimnazjum na miejsce zlikwidowanej Szkoły Realnej.
• 1918 — 10 listopada powołano pabianicką radę delegatów robotniczych pod nazwą Rada Robotnicza; w dniu 12 listopada, rada powołała Straż Robotniczą, która wraz z uczniami gimnazjum i harcerzami rozbrajała Niemców.
• 1918 — W listopadzie, miasto liczyło 34.995 mieszkańców.
• Koncepcja uruchomienia fabryki żarówek powstała po zakończeniu pierwszej wojny światowej. Wymagały tego interesy gospodarcze, gdyż wzrastało zapotrzebowanie na oświetlenie elektryczne. Rosnący przemysł bowiem wymagał bardziej efektywnego i ekonomicznego oświetlenia niż gazowe.
• 1919 — W styczniu powstała Komunistyczna Partia Robotnicza Polski — pierwszym sekretarzem został Antoni Kubera.
• 1919 — Gimnazjum otrzymuje prawa i imię Jędrzeja Śniadeckiego.
• 1919 — Zlikwidowano Rady Delegatów Robotniczych.
• 1919 — W mieście były 5.472 rodziny bezrobotnych, co stanowiło prawie 23.000 osób bez środków do życia. Ożywienie przemysłu nastąpiło w 1920 roku.
• 1919 — W tym roku było 3.920 dzieci w szkołach podstawowych; uczyło je 83 nauczycieli.
• 1920 — W lipcu Rada Miejska postanowiła odkupić od Niemieckiego Towarzystwa Strzeleckiego strzelnicę, a na jej terenie i sąsiadujących z nią pastwiskach założyć park miejski.
• 1921 — PKS „Burza” (Pabianicki Klub Sportowy Burza)
• 1921 — Przyłączono do miasta folwark Młodzieniaszek, Jutrzkowice Poduchowne, folwark i wieś Pabianice oraz Nowe Karniszewice (do linii kolejowej). Miasto objęło te tereny jednak dopiero 2 kwietnia 1922 r. po dokonaniu szczegółowych pomiarów.
• 1922 — Powstał Związek Młodzieży Komunistycznej.
• 1922 — Powstało niewielkie stowarzyszenie drobnomieszczańsko-robotnicze pod nazwą „Deutsche Arbeitepartei in Polen”.
• 1922 — Powstało Towarzystwa Sportowego Pracowników Firmy „Kruschender”.
• 1923 — W szkołach pabianickich uczyło się 5.871 dzieci i młodzieży; nauczycieli było 170.
• 1924 — Powstaje Żydowski klub sportowy „Neszer”.
• 1925 — Powstała Biblioteka Miejska wraz z czytelnią. Miała ona 4.500 tomów i 630 stałych czytelników.
• 1926 — 24 kwietnia wyszedł pierwszy numer „Gazety Pabianickiej”.
• 1926 — Otwarto kino oświatowe na 700 miejsc.
• 1926 — W lipcu wśród zarejestrowanych w Kasie Chorych robotników i ich rodzin zanotowano 190 wypadków otwartej gruźlicy płuc.
• 1926 — W końcu roku ukazał się pierwszy numer drugiego pabianickiego tygodnika, wychodzącego w języku żydowskim — „Pabjanicer Cajtung”.
• 1928 — Powstaje Żydowskie Towarzystwo Sportowe „Makabi”. Trzeci klub żydowski – Stern (Gwiazda) zawiązał się niedługo potem (Brak danych o dokładnej dacie – źródło)
• 1929 — Wiosną dało się odczuć w mieście pierwsze skutki światowego kryzysu gospodarczego, który przetrwał do końca 1938 roku (zastój w przemyśle i handlu, masowe bezrobocie, głód i strajki).
• 1933 — Zamordowanie pięciu robotników przez granatową policję w czasie demonstracji.
• 1939 — Przed wybuchem wojny pracowało w mieście 28 lekarzy, a liczba nauczycieli wynosiła 105.
• 1939 — Przed wojną miasto posiadało 2.8 km kanału murowanego, tzw. kolektora, 765 m kanałów kamionkowych, a na 24 ulicach ok. 8 km kanałów prowizorycznych.
• 1939 — 8 września wojska niemieckie wkroczyły do Pabianic.
• 1939 — 26 października włączono Pabianice wraz z Łodzią do Generalnego Gubernatorstwa.
• 1939 — 17 października aresztowano 30 działaczy polskiej klasy robotniczej i inteligencji.
• 1939 — Włączono Łódź wraz z Pabianicami do Rzeszy tworząc prowincję Wartheland.
• 1939 — W listopadzie zamknięto wszystkie polskie szkoły w mieście raz instytucje oświatowo-kulturalne, jak księgarnie, drukarnie, biblioteki, czytelnie itp.
• 1939 — Jesienią, Zygmunt Janke tworzy w mieście kadrę batalionu Służby Zwycięstwu Polski.
• 1939 — 5 grudnia wprowadzono sądy doraźne dla Polaków.
• 1939 — 8 grudnia wydano zarządzenie o płaceniu przez Polaków specjalnego podatku w wysokości 20 proc. zarobków brutto.
• 1940 — 15 stycznia Niemcy wydali zarządzenie o konfiskacie mienia państwa polskiego.
• 1940 — W styczniu utworzono w mieście getto dla Żydów.
• Już w pierwszym tygodniach okupacji hitlerowskiej, mimo powszechnego przygnębienia spowodowanego klęską wrześniową robotnicy Pabianic nie zważając na szalejący terror przystąpili do organizowania ruchu oporu. Początkowo miało to charakter żywiołowy, często zaś akcje prowadzone były indywidualnie. Pierwszą zorganizowaną grupę stanowili: Stanisław Czwórka, Stanisław Dybała, Józef Herszel, Bolesław Klimek, Józef Księżak, Antoni Kubera, Henryk Kubicki, Feliks Marszałek, Andrzej Koziróg. Byli to przeważnie przedwojenni komuniści.
• Jedną z pierwszych organizacji konspiracyjnych powstałych po zajęciu Pabianic przez Niemców była Ludowa Organizacja Wojskowa. Grupowała ona kolejarzy i robotników, spośród których wielu było członkami przedwojennej PPS. Po pewnym czasie grupa ta weszła w skład ZWZ. Większej roli w okresie okupacji organizacja ta jednak nie odegrała.
• Pierwszą lewicową organizacją powstałą na terenie naszego miasta była organizacja pn. Front Walki za Naszą i Waszą Wolność. Organizacja powstała /wiosną 1942 roku i grupowała przedwojennych komunistów i lewicowych socjalistów. Tego samego roku, działacze jej powołali w mieście Polską Partię Robotniczą.
• 1940 — 17 września wydano zarządzenie o konfiskacie mienia obywateli polskich.
• 1941 — W styczniu wprowadzono kartki żywnościowe i odzieżowe.
• 1942 — W lutym przekształcono ZWZ w Armię Krajową.
• 1942 — W marcu zorganizowano Front Walki za Naszą i Waszą Wolność kierowany przez komunistów. Organizacja liczyła 80 członków.
• 1942 — W maju, działacze Frontu Walki za Naszą i Waszą Wolność powołali Polską Partię Robotniczą w Pabianicach; sekretarzem został Stanisław Dybała.
• 1942 — Zlikwidowano pabianickie getto.
• 1942 — W lipcu powstała Gwardia Ludowa, której dowódcą został Józef Księżak.
• 1942 — W mieście było 43.278 mieszkańców, w tym 32.976 Polaków.
• 1943 — W końcu roku, członkowie Gwardii Ludowej podpalili bele bawełny w firmie Krusche-Ender.
• 1943 — W lutym, gwardziści J. Księżak i W. Karbowiak podpalili magazyn przędzy w zakładach Krusche-Endera.
• 1943 — W marcu — kolejny pożar w firmie Krusche-Ender. Strajty znaczne.
• 1943 — We wrześniu powstaje Związek Walki Młodych. Pierwszym przewodniczącym zostaje B. Karbowiak.
• 1943 — W listopadzie Niemcy wydali zarządzenie o zatrudnieniu dzieci polskich powyżej 12 lat.
• 1943 — W listopadzie gwardziści przerwali w Chechle połączenie telefoniczne na linii Łódź — Kalisz.
• 1943 — W listopadzie założono konspiracyjne Związki Zawodowe, przewodniczącym został J. Witusik.
• 1943 — Do grudnia Niemcy wysiedlili z powiatu łaskiego ponad 36 tysięcy Polaków.
• 1944 — W styczniu podjęto uchwałę o powołaniu konspiracyjnej Miejskiej Rady Narodowej, której nie zrealizowano z powodu licznych aresztowań.
• 1944 — 4 lutego aresztowano w Łodzi i Pabianicach wielu działaczy PPR.
• 1944 — 20 marca i 5 kwietnia nastąpiły dalsze aresztowania działaczy PPR.
• 1944 — Aresztowanie gwardzistów w Pabianicach.
• 1944 — W kwietniu aresztowano wielu działaczy ZWM.
• 1944 — W sierpniu miasto liczyło 41.937 mieszkańców, w tym 29.947 Polaków.
• 1945 — w nocy z 19 na 20 stycznia miasto zostało oswobodzone przez wojska I Frontu Białoruskiego pod dowództwem gen. G. Żukowa.
• 1945 — W czasie okupacji Pabianice utraciły 17 000 mieszkańców — przeważnie Polaków i Żydów.
• 1945 — 21 stycznia powołano Milicję Obywatelską — 2 oddziały — Stare i Nowe Miasto.
• 1945 — 22 stycznia ukonstytuował się Komitet Miejski PPR — I sekretarzem został Z. Kempa.
• 1945 — 23 stycznia odbyło się organizacyjne zebranie ZWM w wolnych Pabianicach — przewodniczącym został H. Bloch, członków było 30.
• 1945 — 4 lutego — odbyło się wielkie miejskie zebranie ZWM w lokalu przy ul. Strażackiej (obecnie Liceum Ekonomiczne) przewodniczącym wybrano J. Marciniaka.
• 1945 — 6 lutego powołano władze miejskie — prezydentem wybrano M. Piasecznego z PPR a przewodniczącym WRN — A. Kupczaka z PPR.
• 1945 — 10 lutego otwarto pierwszą szkołę w mieście.
• 1945 — 22 lutego przeprowadzonego pierwszy powojenny spis ludności, który wykazał 31 356 mieszkańców. W grudniu było już 38.144 osób.
• 1945 — W końcu marca czynnych było w mieście 14 szkół podstawowych i 4 średnie.
• 1945 — W połowie kwietnia przybył do Pabianic 40 pułk piechoty Wojska Polskiego.
• 1945 — W lipcu zorganizowano pierwsze kolonie letnie dla dzieci pabianickich.
• 1945 — W końcu roku zakłady PZPB osiągnęły 60 proc. produkcji przedwojennej, a Pabianickie Zakłady Środków Opatrunkowych — 75 proc.
• 1945 — W końcu roku Pabianice liczyły członków PPR — 603, ZWM — 152, PPS około 500, Związków Zawodowych — 5 312.
• W marcu 1940 roku, w mieszkaniu Nowaka przy ul. Złotej w Pabianicach odbyło się jedno z pierwszych spotkań pabianickich komunistów. Zebrani nie zajęli wówczas żadnego sprecyzowanego stanowiska, gdyż mieli wątpliwości, wobec rozwiązania KPP, im tworzyć jakiejkolwiek organizację.
• Po raz drugi w szerszym gronie spotkali się byli członkowie KPP w czerwcu 1940 roku na polach wsi Jutrzkowice. I tym razem zebrani nie podjęli żadnej konkretnej decyzji organizacyjnej, lecz postanowili utrzymać ze sobą ścisłe kontakty i przeciwdziałać wszelkiej propagandzie antykomunistycznej i antyradzieckiej.
• W końcu maja 1942 roku przybył do Pabianic sekretarz Łódzkiego Komitetu Obwodowego PPR, Ignacy Loga-Sowiński. Wziął on udział w zebraniu odbywającym się w mieszkaniu Stanisława Dybały, przy ul. Świętokrzyskiej 5. Na zebraniu tym powołano Pabianicki Komitet Miejski PPR.
• W październiku 1942 roku przy współudziale Mieczysława Moczara zorganizowano Gwardię Ludową. Komendantem jej został Józef Księżak. Następne zebranie odbyło się ze względów konspiracyjnych w Chechle. Wtedy to powołano sztab GL w Pabianicach w następującym składzie: dowódca: Józef Księżak, członkowie — Władysław Karbowiak i Zygmunt Kempa. Na miejsce tego ostatniego wszedł wkrótce Stanisław Kobylt.
• W końcu 1943 roku powołano w Pabianicach konspiracyjne związki zawodowe. Organizatorem ich był Jan Witusik — członek PPR w Pabianicach.
• Już w 1942 r. Komitet Miejski Polskiej Partii Robotniczej w Pabianicach zorganizował stały kolportaż pism wydawanych przez Łódzki Komitet Obwodowy PPR. Były to: „Głos Łódzki”, „Trybuna Ludu”, „Chłopskie Jutro”, „Biuletyn Radiowy”. Kolportażem kierował Lucjan Rozwens; pracowali z nim: Wiktor Dybała, Henryk Kubicki i Michał Piaseczny.
• Członkowie pabianickiej organizacji PPR prowadzili walkę przeciw hitlerowcom nawet do wywiezienia ich na roboty przymusowe. w Niemczech został aresztowany za sabotaż Feliks Osiński, a Edward Krzemiński aresztowany na Śląsku, zginął w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. W obozach, katownia gestapo lub wskutek rozstrzeliwań publicznych zginęło 14 członków pabianickiej PPR.